به گزارش جهت پرس؛ به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی،  محمد امامی، دانشجوی دکتری سیاستگذاری عمومی، دانشگاه باقرالعلوم (ع) قم، در یادداشتی با عنوان «تحلیل راهبردی: الزامات تثبیت انرژی اجتماعی در حکمرانی نوین» نوشت: ثبات در حکمرانی غالباً با رویکردی سیاسی و انفعالی، به معنای نبود آشوب، کاهش تنش‌های کوتاه‌مدت یا انتظام مبتنی بر انضباط تعریف می‌شود. اما به باور نویسنده، تجربه‌های تاریخی و مطالعات اجتماعی نشان می‌دهند که پایداری واقعی و اثربخش حکمرانی نه از طریق سرکوب یا مدیریت واکنشی، بلکه از طریق «تثبیت انرژی اجتماعی» حاصل می‌شود. انرژی‌ای که در تار و پود کنش جمعی، امید به آینده، احساس عدالت، اعتماد نهادی و ظرفیت مشارکت شهروندی تنیده شده و نیروی محرکه جوامع است. از نگاه او، اگر این انرژی به سمت انفجار (قطب‌بندی‌های افراطی، بحران‌های فراگیر) یا خاموشی (بی‌تفاوتی، فرسایش اعتماد) برود، حکمرانی ناگزیر وارد چرخه‌های پرهزینه و ناکارآمد خواهد شد. بنابراین پرسش محوری یادداشت این است: حکمرانی نوین چگونه می‌تواند انرژی اجتماعی را به شکلی پایدار، جهت‌دار و مولد حفظ و هدایت کند؟

مشروح این یادداشت را در ادامه بخوانید:

تحلیل راهبردی: الزامات تثبیت انرژی اجتماعی در حکمرانی نوین

محمد امامی[1]

مقدمه

مفهوم ثبات در ادبیات حکمرانی،غالبا با رویکردی سیاسی و انفعالی تعریف میشود؛ به معنای نبود آشوب، کاهش تنش های کوتاه مدت، یا انتظام مبتنی بر انظباط، اما تجربه های تاریخی و مطالعات اجتماعی نشان می دهند که پایداری واقعی اثربخش حکمرانی، نه ازطریق سرکوب یا مدیریت واکنشی، بلکه از طریق تثبیت انرژی اجتماعی حاصل می شود، این انرژی، که در تار و پود کنش جمعی، امید به آینده، احساس عدالت، اعتماد نهادی و ظرفیت مشارکت شهروندی تنیده شده است. نیروی محرکه جوامع است. درصورتی که انفجار(به شکل قطب بندی های افراطی،، بحران های فراگیر واعتراضات ساختار شکن) یا خاموشی(به شکل بی تفاوتی، فرسایش اعتماد، حس انفعال و بی اثر بودن) انرژی اجتماعی، حکمرانی ناگزیر به ورود به چرخه های پرهزینه و ناکارآمد خواهد شد. بنابراین پرسش محوری این است: حکمرانی نوین چگونه می تواند انرژی اجتماعی را به شکلی پایدار، حهت دار، و مولد حفظ و هدایت کند.؟

مفهوم شناسی: انرژی اجتماعی و سازوکار تثبیت آن

انرژی اجتماعی را می توان به مثابه نیروی جمعی در نظر گرفت که نحوه واکنش جامعه به مسائل عمومی و پدیده ای بیرونی راتعیین می کند. این انرژی در چهار مولفه کلیدی تجلی می یابد:

1. امید و افق آیند: باور به امکان بهبود و پیشرفت در مسیر پیش رو.
2. عدالت ادراک شده: احساس مبنی بر منصفانه بودن قواعد و فرایندهای اجتماعی و حکمرانی.
3. اعتماد نهادی: میزان اعتبار و پذیرش نهادهای رسمی و دولتی در نزد شهروندان و همچنین قابلیت پبش بینی پذیری تصمیمات این نهادها.
4. قابلیت مشارکت: وجود فضاهای واقعی و موثر برای دخالت شهروندان درفرایندهای تصمیم گیری و سیاستگذاری.

تثبیت انرژی اجتماعی به وضعیتی اطلاق می شود که درآن، این انرژی نه تنها به سمت تخریب و انفجار پیش نمی رود، بلکه به صورت سازنده واصلاحگرانه مصرف می شود.

چارچوب مفهومی: همترازی سیستم-جامعه به مثابه کلید ثبات

فرضیه محوری این تحلیل براین اصل استوار است که ثبات اجتماعی و حکمرانی پایدار، نتیجه کنترل صرف نیست. بلکه حاصل همترازی میان سیستم حکمرانی و جامعه است. به عبارت دیگر، هرگاه شکاف میان ظرفیت پاسخگویی حکمرانی (توانایی درک، پردازش، و واکنش به نیازها و مطالبات) و سطح و کیفیت مطالبات اجتماعی افزایش یابد، انرژی اجتماعی به سمت مسیرهای پرهزینه تر ومخرب تر مانند قطب بندی، بحران های فراگیر و کنش های اعتراضی افراطی منحرف می شود. درمقابل زمانی که سازوکارهای پاسخ سریع، عادلانه و پیش بینی پذیر درحکمرانی برقرار باشد، انرژی اجتماعی بطور طبیعی در کانال های اصلاحی پایدار و سازنده تخلیه خواهد شد. این همترازی باید در چهار سطح صورت بگیرد:

• همترازی اطلاعاتی: اطمینان از اینکه واقعیت ها وبرداشت ها از مسائل بطور مشترک درک و پذیرفته می شوند.
• همترازی قواعدی: ایجاد باور عمومی به عدالت وشفافیت در قانون گذاری و اجرای آن.
• همترازی عدالت توزیعی و فرصت ها: اطمینان از توزیع منصفانه منابع و فرصت ها درجامعه.
• همترازی مشارکت: ایجاد فضاهای واقعی برای اثرگذاری شهروندان درفرایندهای جکمرانی.

الزامات حکمرانی برای تثبیت انرژی اجتماعی: ستون های اثربخشی

1. اعتبار حکمرانی به مثابه سرمایه اجتماعی: اعتبار نهاد ها، پایه اصلی اعتماد عمومی وجهت دهی مثبت انرژی اجتماعی است.بی اعتباری انرژی را بسمت شایعه ، خشم، وبی اعتمادی جمعی سوق میدهد. الزامات کلیدی در این زمینه عبارتند از:

• پیش بینی پذیری سیاست: پرهیزاز سیاست های ناگهانی وخلق الساعه که باعث انحراف انرژی به سمت مدیریت بحران می شود.
• همخوانی گفتار و عمل: کاهش شکاف میان وعده ها و اجرا، مستقیما به سرمایه اجتماعی تاثیرگذار است.
• حکمرانی مبتنی برداده و گزارش دهی عمومی: ایجاد شفافیت و امکان راستی آزمایی عملکردها، به نهادینه شدن فرهنگ پاسخ گویی کمک میکند.

1. عدالت ادراک شده و تجربه زیسته: بی عدالتی، چه واقعی و چه ادراک شده، محرک اصلی انحراف انرژی است. حکمرانی باید تجربه ای ملموس از عدالت را در سطح زندگی کف خیابانی شهروندان فراهم نماید.

• شفافیت فرایندها: توضیح چرایی تصمیمات، فراتر از صرف اعلام نتایج.
• کاهش تبعیض در دسترسی: تساوی نسبی در دسترسی به خدمات، فرصت ها، و مسیرهای حل اختلاف.
• عدالت دراجرای قانون: اجتناب از اجرای انتخابی یا تبعیض آمیز قانون.

1. ظرفیت پاسخ گویی نهادی: مطالبات حل نشده، انرژی اجتماعی را بسمت تنش های بزرگ سوق می دهد. حکمرانی باید ظرفیت پاسخ گویی متناسب با ابعاد بحران ها را توسعه دهد:

• تعریف پنجراه های زمانی پاسخ: ایجاد توقعات روشن درمورد زمان بررسی مطالبات
• ایجاد مسیرهای چندسطحی حل مسئله: فراهم کردن کانال های متعدد برای رسسیدگی به شکایات و مطالبات.
• توسعه ظرفیت میانجی گری: استفاده از سازوکارهای میانجی گری برای کاهش هزینه های حل تعارض.

1. دموکراسی مشارکتی و اثربخش: احساس موثر بودن، انرژی اجتماعی را مولد و سازنده نگه میدارد. مشارکت صوری صرفا به ناامیدی منجر میشود. لذاحکمرانی باید:

• مشارکت مرحله و متقن: دخالت دادن شهروندان در تمامی مراحل سیاستگذاری، از طراحی تا ارزیابی
• تضمین دریافت بازخورد: شفاف سازی دلایل عدمپدیرش پیشنهادات.
• حمایت از نهادهای واسط: تقویت نقش دانشگاه ها، رسانه ها، وسازمان های مردم نهادتخصصی.

1. حکمرانی ارتباطی مسئولانه: در عصر اطلاعات، مدیریت روایت ها حیاتی است. حکمرانی باید با اطلاع رسانی شفاف، سریع و مستند، ضمن اعتراف به خطا، از انحراف انرژی اجتماعی به سمت سوءتفاهم و قطب بندی جلو گیری نماید.

جمع بندی

تثبیت انرژی اجتماعی، صرفا یک استراتژی مدیریت بحران نیست، بلکه یک پروژه بلند مدت حکمرانی نوین برای تبدیل انرژی بالقوه شهروندان به نیروی مولد و پیشران توسعه است. جکمرانی که بر پایه، اعتبار، عدالت ادراک شده، ظرفیت پاسخ گویی، مشارکت اثربحش، امنیت چند وجهی، ارتباطات مسئولانه بنا شده باشد، قادر است انرژی اجتماعی را از تهدید به فرصت و از انرژی انفجاری به موتور اصلاح و رشد تبدیل نماید.

[1] . دانشجوی دکتری سیاستگذاری عمومی، دانشگاه باقرالعلوم ع ،قم