به گزارش جهت پرس؛ به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، مجتبی مدنی نژاد پژوهشگر اجتماعی در یادداشت خود با عنوان «از شکوه میدان تا هندسه قدرت پایدار: الزامات نهادینهسازی سرمایه اجتماعی در نبرد بلندمدت تمدنی» مینویسد: در تاریخ ملتها، لحظاتی وجود دارد که «خیابان» دیگر فقط یک جغرافیا نیست؛ بلکه به صحنه آشکارشدن روح تاریخی یک ملت تبدیل میشود. روزهایی که مردم از مرزهای عادت روزمره عبور میکنند و با حضور خود، نه فقط یک موضع سیاسی، بلکه عمق پیوندشان با هویت، امنیت، حافظه تاریخی و آینده جمعی را فریاد میزنند. آنچه از آغاز جنگ تحمیلی سوم در ۹ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون در ایران رخ داده، از همین جنس است؛ حضوری گسترده، معنادار و کمنظیر که بار دیگر نشان داد جمهوری اسلامی، فراتر از یک ساختار اداری یا نظم سیاسی، بر بستری عمیق از سرمایه اجتماعی و پیوندهای هویتی استوار است. اما مسئله اساسی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود: آیا هر شکوه میدانی الزاماً به قدرت پایدار تبدیل میشود؟

مشروح این یادداشت را در ادامه بخوانید:

از شکوه میدان تا هندسه قدرت پایدار 

الزامات نهادینه‌سازی سرمایه اجتماعی در نبرد بلندمدت تمدنی

مجتبی مدنی نژاد

مقدمه 

در تاریخ ملت‌ها، لحظاتی وجود دارد که «خیابان» دیگر فقط یک جغرافیا نیست؛ بلکه به صحنه آشکارشدن روح تاریخی یک ملت تبدیل می‌شود. روزهایی که مردم از مرزهای عادت روزمره عبور می‌کنند و با حضور خود، نه فقط یک موضع سیاسی، بلکه عمق پیوندشان با هویت، امنیت، حافظه تاریخی و آینده جمعی را فریاد می‌زنند. آنچه از آغاز جنگ تحمیلی سوم در ۹ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون در ایران رخ داده، از همین جنس است؛ حضوری گسترده، معنادار و کم‌نظیر که بار دیگر نشان داد جمهوری اسلامی، فراتر از یک ساختار اداری یا نظم سیاسی، بر بستری عمیق از سرمایه اجتماعی و پیوندهای هویتی استوار است.

اما مسئله اساسی دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود: آیا هر شکوه میدانی الزاماً به قدرت پایدار تبدیل می‌شود؟

چرا بسیاری از جنبش‌ها در مرحله نهادینه‌سازی شکست می‌خورند؟

تاریخ بارها نشان داده است که شکوه میدان، اگر به «هندسه قدرت پایدار» ترجمه نشود، ممکن است به‌تدریج در گرداب فرسایش، تحریف یا پراکندگی مستهلک گردد. بسیاری از انقلاب‌ها، جنبش‌ها و خیزش‌های بزرگ، نه در لحظه اوج، بلکه در مرحله «نهادینه‌سازی» شکست خورده‌اند. آنچه سرنوشت یک ملت را تعیین می‌کند، صرفاً قدرت بسیج اجتماعی نیست؛ بلکه توانایی تبدیل «انرژی لحظه» به «ساخت ماندگار قدرت» است.

جنگ تحمیلی سوم نیز صرفاً یک رویارویی نظامی نبود؛ این جنگ، میدان سنجش ظرفیت تمدنی جمهوری اسلامی در حفظ پیوند میان مردم، رهبری و ساخت اجتماعی بود. دشمن به‌خوبی می‌دانست که شکست ایران، الزاماً از مسیر حمله سخت حاصل نمی‌شود؛ بلکه باید از طریق فرسایش ذهنی، آشوب شناختی، تحریف ادراک عمومی و ایجاد شکاف میان میدان اجتماعی و ساخت رسمی دنبال شود.

جنگ اراده‌ها، مختصات نبرد در عصر جنگ‌های ترکیبی.

از همین رو، بخش مهمی از نبرد، نه در آسمان و مرزها، بلکه در عرصه رسانه، روایت و جنگ اراده‌ها جریان یافت. رهبر شهید انقلاب، سال‌ها پیش در تبیین ماهیت نبردهای آینده، بر این حقیقت تأکید کردند که «جنگ امروز، جنگ اراده‌ها است». این تعبیر، صرفاً یک هشدار سیاسی نبود؛ بلکه توصیف دقیق مختصات نبرد تمدنی عصر جدید بود؛ نبردی که در آن، ملت‌ها پیش از آنکه در میدان نظامی شکست بخورند، ممکن است در میدان ادراک، امید و انسجام اجتماعی فرسوده شوند.

در چنین شرایطی، حضور میلیونی مردم در خیابان‌ها و میدان‌ها، آن هم در اوج فشارهای ترکیبی امنیتی، رسانه‌ای و اقتصادی، حامل یک پیام راهبردی بود: پیوند ملت ایران با اصل نظام اسلامی، همچنان یک پیوند زنده و فعال است. این همان حقیقتی است که بسیاری از مراکز مطالعاتی غربی در تحلیل‌های خود کمتر قادر به فهم آن بوده‌اند؛ زیرا درک نسبت میان «ایمان اجتماعی»، «حافظه تاریخی» و «ساخت مقاومت ملی» صرفاً با مدل‌های کلاسیک علوم سیاسی ممکن نیست.

درس‌های پنهان تاریخ: آنجا که ملت‌ها با گسست اجتماعی سقوط کردند!

در جریان جنگ جهانی دوم، دولت فرانسه ظرف چند هفته در برابر ارتش آلمان فروپاشید؛ نه فقط به دلیل ضعف نظامی، بلکه به سبب فروپاشی روح جمعی و بحران اعتماد ملی. در مقابل، اتحاد جماهیر شوروی با وجود برخورداری از زرادخانه عظیم نظامی، زمانی فروپاشید که شکاف میان جامعه و ساخت سیاسی به مرحله بی‌بازگشت رسید.

اما جمهوری اسلامی در دهه شصت، در حالی از جنگ، ترور، تحریم و انزوای جهانی عبور کرد که هنوز بسیاری از نهادهایش تثبیت نشده بود. راز این ماندگاری را باید در پیوند ارگانیک میان مردم، رهبری و نهادهای انقلابی جست‌وجو کرد؛ پیوندی که توانست «میدان اجتماعی» را به «قدرت سازمان‌یافته» تبدیل کند.

امام خمینی(ره) سال‌ها پیش جمله‌ای فرمودند که امروز معنای راهبردی آن بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است: «پشتیبان ولایت فقیه باشید تا به مملکت شما آسیبی نرسد.» این جمله صرفاً توصیه‌ای سیاسی نبود؛ بلکه بیانگر یک قاعده عمیق جامعه‌شناختی در حفظ انسجام ملی در شرایط نبرد تمدنی بود؛ زیرا در همه پروژه‌های فروپاشی، نخستین هدف دشمن، گسستن رابطه میان مردم، هویت و مرجع هدایت است.

معماری قدرت، چگونه سرمایه اجتماعی ماندگار می‌شود؟

با این حال، خطای راهبردی آن خواهد بود که حضور عظیم مردم را صرفاً یک موفقیت احساسی تلقی کنیم. مسئله اصلی، چگونگی تبدیل این سرمایه عظیم اجتماعی به سازوکارهای پایدار حکمرانی، مشارکت و آینده‌سازی است. تجربه‌های تاریخی نشان می‌دهد که سرمایه اجتماعی تنها زمانی ماندگار می‌شود که در چهار سطح تثبیت گردد: روایت، نهاد، مشارکت و افق تمدنی.

در سطح روایت، باید از تحریف حافظه جمعی جلوگیری کرد. هر ملتی که روایت خود را از دست بدهد، ناگزیر روایت دشمن را خواهد پذیرفت. بخش مهمی از جنگ شناختی امروز، تلاشی سازمان‌یافته برای جداکردن نسل جدید از حافظه مقاومت و هویت تاریخی خویش است.

از حضور تا اثرگذاری، مسئله اصلی در حکمرانی اجتماعی!

مسئله اصلی در این مرحله، صرف «حضور اجتماعی» نیست، بلکه کیفیت تبدیل این حضور به «اثرگذاری نهادی» است. سرمایه اجتماعی زمانی پایدار می‌ماند که در سازوکارهای نهادی، به‌صورت مستمر بازتولید و تثبیت شود؛ در غیر این صورت، در سطح کنش‌های مقطعی باقی مانده و به‌تدریج دچار فرسایش می‌شود. در همین چارچوب، می‌توان سطح نهادی و سطح مشارکت را به‌عنوان دو لایه مکمل در نظر گرفت:

در سطح نهادی، حضور مردم باید در امتداد ساختارهای موجود مشارکت و اثرگذاری، تقویت و تعمیق شود. اگر مردم صرفاً در لحظات بحران به میدان فراخوانده شوند اما در فرآیند تصمیم‌سازی، عدالت، پیشرفت و اداره کشور احساس نقش‌آفرینی جدی نکنند، سرمایه اجتماعی به‌تدریج دچار فرسایش خواهد شد. در سطح مشارکت، ضروری است پیوند میان نخبگان، مردم و ساخت رسمی بازتعریف و تقویت شود. بسیاری از نظام‌های سیاسی، نه به دلیل کمبود منابع، بلکه بر اثر گسست ادراکی میان جامعه و نخبگان دچار بحران شدند.

و نهایتاً در سطح افق تمدنی، ایران باید از منطق «مدیریت بحران» عبور کرده و به سمت «معماری قدرت تمدنی» حرکت کند. ملتی که صرفاً در وضعیت واکنشی باقی بماند، در نبردهای بلندمدت فرسوده خواهد شد. آینده متعلق به ملت‌هایی است که بتوانند سرمایه اجتماعی را به قدرت علمی، رسانه‌ای، اقتصادی، فرهنگی و فناورانه تبدیل کنند.

‌سناریوهای آینده و مسیرهای پیش‌رو

اکنون پیش‌روی ایران سه سناریوی کلان قرار دارد:

سناریوی نخست، فرسایش تدریجی از طریق جنگ ترکیبی، شکاف اجتماعی و استهلاک امید عمومی مردم است؛ سناریویی که دشمنان ایران سرمایه‌گذاری بسیار سنگینی بر روی آن انجام داده‌اند.

سناریوی دوم، تثبیت موقت شرایط بدون تحول ساختاری است؛ وضعیتی که شاید ثبات کوتاه‌مدت ایجاد کند، اما در بلندمدت توان بازتولید سرمایه اجتماعی را کاهش خواهد داد.

اما سناریوی سوم، باز طراحی معماری قدرت تمدنی و جهش تمدنی از مسیر بازآفرینی حکمرانی مبتنی بر مشارکت، اعتماد و قدرت نرم اجتماعی است؛ این سناریو گرچه در ظاهر، شاید دشوارترین سناریوی موجود باشد، اما در عین حال  بهترین و راهبردی‌ترین مسیر ممکن نیز هست.

آینده از آنِ ملت‌هایی است که «حضور» را به «قدرت» تبدیل می‌کنند

حقیقت آن است که نبرد امروز ایران، صرفاً نبرد بر سر مرزها نیست؛ بلکه نبرد بر سر «تبدیل حضور اجتماعی به قدرت تاریخی» است. اگر شکوه میدان بتواند به هندسه‌ای پایدار از قدرت ملی، انسجام اجتماعی و پیشرفت تمدنی تبدیل شود، آنچه در این سال‌ها شکل گرفته، نه فقط یک مقاومت سیاسی، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در تاریخ معاصر ایران خواهد بود؛ مرحله‌ای که در آن، ملت ایران از موضع واکنش به تهدیدها عبور کرده و به بازیگری تمدنی در نظم آینده منطقه و جهان تبدیل می‌شود.