به گزارش جهت پرس؛ رقابت بر سر مسیرهای ترانزیتی در قفقاز جنوبی، در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان تبدیل شده است؛ مسیری که در صورت تغییر، می‌تواند جایگاه ایران در شبکه حمل‌ونقل منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، پروژه کجاران در جنوب ارمنستان و در نزدیکی مرز ایران، توجه بیشتری پیدا کرده است؛ مسیری که می‌تواند ارتباط ایران با ارمنستان و سپس گرجستان و بازارهای اوراسیا را تقویت کند و به یکی از گزینه‌های تهران برای حفظ نقش خود در معادلات ترانزیتی منطقه تبدیل شود.

پروژه‌ای که در مرز ایران شروع می‌شود

در جنوب ارمنستان و در استان سیونیک، پروژه‌ای در حال اجراست که اهمیت آن برای ایران فراتر از ساخت یک تونل و چند کیلومتر جاده است. مسیر کجاران ـ آگاراک از نزدیکی مرز ایران آغاز می‌شود و قرار است ارتباط جاده‌ای میان ایران، ارمنستان و در ادامه گرجستان را بهبود دهد.

در مرکز این پروژه، تونلی به طول ۷.۲ کیلومتر در منطقه کجاران قرار دارد. ساخت این تونل به کنسرسیومی از شرکت‌های ایرانی واگذار شده و هم‌زمان بخش ۳۲ کیلومتری کجاران ـ آگاراک نیز با مشارکت شرکت‌های ایرانی در حال تکمیل است.

این پروژه در شرایطی اجرا می‌شود که مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی طی سال‌های اخیر به یکی از موضوعات مهم رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده‌اند. به همین دلیل، حضور ایران در ساخت این زیرساخت می‌تواند برای تهران فراتر از یک قرارداد پیمانکاری اهمیت داشته باشد.

تونل کجاران چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

مسیر فعلی میان کجاران و مرز ایران، به دلیل عبور از مناطق کوهستانی و گردنه‌های مرتفع، برای حمل‌ونقل با محدودیت‌هایی همراه است. تونل جدید قرار است حدود ۱۴ کیلومتر از مسیر را کوتاه کند و سرعت متوسط حرکت در این بخش را از حدود ۵۰ به ۸۰ کیلومتر بر ساعت افزایش دهد.

بر اساس برنامه پروژه، زمان سفر نیز حدود ۴۰ دقیقه کاهش خواهد یافت. عبور از گردنه مرتفع مغری و حذف بخشی از مشکلات تردد در فصل زمستان، یکی دیگر از مزایای این مسیر خواهد بود.

در کنار تونل، مسیر ۳۲ کیلومتری کجاران ـ آگاراک نیز شامل مجموعه‌ای از پل‌ها، تونل‌ها و دیگر سازه‌های عمرانی است. در صورت تکمیل این بخش‌ها، دسترسی جاده‌ای میان مرز ایران و جنوب ارمنستان روان‌تر خواهد شد و شرایط برای تردد کامیون‌ها و انتقال کالا بهبود پیدا می‌کند.

به این ترتیب، اهمیت اقتصادی پروژه را باید در کاهش زمان و هزینه حمل‌ونقل جست‌وجو کرد؛ موضوعی که می‌تواند بر حجم تجارت میان ایران و ارمنستان و همچنین دسترسی ایران به مسیرهای منتهی به گرجستان و بازارهای شمالی اثر بگذارد.

کجاران رقیب زنگزور است؟

نام کجاران در بحث‌های مربوط به مسیرهای ترانزیتی قفقاز، گاهی در کنار کریدور زنگزور مطرح می‌شود؛ اما این دو مسیر کارکرد یکسانی ندارند.

کریدور زنگزور در صورت تحقق، مسیر ارتباطی جمهوری آذربایجان با نخجوان را از طریق جنوب ارمنستان دنبال می‌کند و به همین دلیل، تغییر مهمی در معادلات ترانزیتی منطقه ایجاد خواهد کرد. یکی از نگرانی‌های ایران نیز این است که مسیرهای جدید شرق ـ غرب، بخشی از نقش سنتی ایران در ترانزیت منطقه را کاهش دهند.

مسیر کجاران اما با هدف دیگری توسعه پیدا می‌کند. این مسیر می‌تواند ارتباط ایران با ارمنستان را تقویت کرده و از طریق این کشور، دسترسی جاده‌ای به گرجستان و شبکه حمل‌ونقل اوراسیا را بهبود دهد.

بنابراین مسئله اصلی برای ایران، جایگزین کردن کجاران با زنگزور نیست؛ بلکه حفظ و افزایش گزینه‌های ترانزیتی در منطقه است. هرچه ایران مسیرهای بیشتری برای انتقال کالا در اختیار داشته باشد، وابستگی آن به یک مسیر یا یک گلوگاه مشخص کمتر خواهد شد.

ایران فقط استفاده‌کننده این مسیر نیست

یکی از نکات مهم پروژه کجاران، نقش شرکت‌های ایرانی در ساخت آن است. شرکت‌های ایرانی از سال ۲۰۲۴ در اجرای بخش ۳۲ کیلومتری کجاران ـ آگاراک حضور داشته‌اند و پس از آن، ساخت تونل اصلی کجاران نیز به یک کنسرسیوم ایرانی واگذار شده است.

این موضوع از یک جهت اهمیت اقتصادی دارد. ایران در این پروژه تنها کشوری نیست که به دنبال استفاده از یک مسیر ترانزیتی جدید است؛ بخشی از زیرساخت این مسیر نیز توسط شرکت‌های ایرانی ساخته می‌شود.

ادامه چنین حضوری می‌تواند زمینه فعالیت بیشتر شرکت‌های فنی و مهندسی ایران در پروژه‌های عمرانی کشورهای منطقه را فراهم کند. البته قراردادهای ساخت به‌تنهایی به معنای تضمین سهم ایران از تجارت آینده این مسیر نیست و میزان این سهم در نهایت به نحوه بهره‌برداری، تعرفه‌های گمرکی، خدمات لجستیکی و توافقات تجاری میان کشورها بستگی خواهد داشت.

چرا کشورهای دیگر هم به این مسیر توجه دارند؟

توسعه مسیر ارتباطی جنوب ارمنستان فقط با منابع و همکاری تهران و ایروان انجام نمی‌شود. بخشی از منابع مالی پروژه از سوی صندوق اوراسیایی تثبیت و توسعه تأمین می‌شود و در دیگر بخش‌های جاده شمال ـ جنوب ارمنستان نیز نهادهای مالی اروپایی و آسیایی حضور دارند.

از سوی دیگر، ایران و روسیه نیز در حال پیشبرد بخش‌های مختلف کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب هستند؛ از جمله پروژه راه‌آهن رشت ـ آستارا و همکاری‌های مرتبط با مسیرهای عبوری از جمهوری آذربایجان.

در چنین شرایطی، مسیر ارمنستان می‌تواند یکی از گزینه‌های مکمل در شبکه ترانزیتی ایران باشد. هدف لزوماً رقابت مستقیم میان تمام این مسیرها نیست؛ مسئله اصلی این است که ایران بتواند هم‌زمان چند مسیر برای دسترسی به بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی در اختیار داشته باشد.

فرصت اصلی ایران بعد از ساخت تونل آغاز می‌شود

اهمیت واقعی تونل کجاران برای ایران زمانی مشخص خواهد شد که عملیات عمرانی به بهره‌برداری اقتصادی تبدیل شود. ساخت جاده و تونل به‌تنهایی تجارت ایجاد نمی‌کند. برای اینکه این مسیر به یک مزیت واقعی برای ایران تبدیل شود، باید زیرساخت‌های گمرکی، پایانه‌های مرزی، خدمات لجستیکی و توافقات تجاری نیز متناسب با آن توسعه پیدا کنند.

در این صورت، مسیر کجاران ـ آگاراک می‌تواند زمان و هزینه انتقال کالا میان ایران و ارمنستان را کاهش دهد و در ادامه، دسترسی زمینی ایران به گرجستان و بازارهای اوراسیا را تقویت کند.

برای ایران، اهمیت این پروژه بیش از آنکه در خود تونل ۷.۲ کیلومتری باشد، در مسیری است که این تونل بخشی از آن محسوب می‌شود. اگر تهران بتواند از این زیرساخت برای افزایش تجارت، حضور شرکت‌های ایرانی و گسترش مسیرهای ترانزیتی استفاده کند، کجاران می‌تواند به یکی از نقاط مهم حضور اقتصادی ایران در قفقاز جنوبی تبدیل شود.

برای آشنایی بیشتر با جزئیات فنی و ابعاد میدانی اجرای این پروژه توسط مهندسان ایرانی، دیدن این ویدیو می‌تواند تصویر روشن‌تری ارائه دهد:

به گزارش علیرضا هداوند