به گزارش جهت پرس؛ مهدی پناهی، کارشناس رسانه و ارتباطات نوشت: استاد حجت الاسلام محمد شجاعی، پژوهشگر و مدرس حوزه اخلاق و مهارت‌های زندگی سلسله‌جلسات آموزشی با عنوان «ارتباطات موفق» دارد که در 39 جلسه ارتباطات انسانی را از منظر قرآن و احادیث مرور می‌کند. بنا برعلاقه مندی که داشتم؛ جلسه اول را به صورت خبری تنظیم و منتشر کردم.

در اولین جلسه از این سلسله نشست‌ها، محور اصلی جلسه، مفهوم «اخوت دینی» و مسئولیت‌های ناشی از آن در قبال یکدیگر بود.

ظبق حکم الهی مومنان برادر یکدیگرند

استاد شجاعی در ابتدای سخنان خود تصریح کرد: «خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: “إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ”. این آیه، یک حکم الهی است که مؤمنان را برادر یکدیگر معرفی می‌کند. این برادری، تمام احکام و حقوق برادری را ـ نه صرفاً از جنبه حقوقی، بلکه از جنبه عاطفی و دینی ـ بر دوش ما می‌گذارد.»

وی در ادامه افزود: «برادری خونی، ریشه در یک پدر و مادر یا پیوند زناشویی دارد، اما برادری مؤمنان، رابطه‌ای آسمانی و ریشه‌دار در آسمان است. به همین دلیل، حقوقی که این رابطه ایجاد می‌کند، حقوقی فوق‌العاده محکم، قدرتمند و ماندگار است. این حقوق آن‌قدر سنگین و غلیظ است که در روایات داریم اگر کسی بتواند به برادر دینی خود کمک کند و این کار را انجام ندهد، روز قیامت در حالی محشور می‌شود که به او گفته می‌شود “خائن به خدا و خائن به رسول خدا”.»

این استاد حوزه و دانشگاه سپس هشدار داد: «ما اصلاً نباید در حقوقی که خواهران و برادران دینی‌مان بر گردن ما دارند، سهل‌انگاری کنیم. منطقه، اقلیم و جغرافیا هیچ نقشی در این رابطه ندارد. همه کسانی که هم‌دین و هم‌کیش ما هستند، برادر ما هستند و قاعده “هُوَ أَنْتَ” در مورد آنان حاکم است.»

استاد شجاعی در عین حال تأکید کرد: «نسبت به سایر انسان‌ها نیز باید نگاه خاصی داشته باشیم. آنان را دوست داشته باشیم، هرچند هم‌کیش ما نیستند، اما در نهایت هم‌ریشه ما هستند. حتی اگر آنان آگاهی به این حقوق ندارند، ما باید آنان را دوست داشته باشیم و طبیبانه برایشان خیرخواهی کنیم.»

چهار پایه برادری دینی

وی سپس به تبیین ارکان این اخوت دینی پرداخت و بیان کرد: «این اخوت مبتنی است بر چند پایه اساسی که در فرمایشات معصومین علیهم‌السلام به آن‌ها اشاره شده است: “التناصح فی الله” یعنی خیرخواهی برای خدا. باید خیر یکدیگر را برای رضای خدا بخواهیم. وقتی در برابر خدا و در محضر او با بندگانش معاشرت می‌کنیم، باید مراقب رفتار خود باشیم. پایه دوم “التباذل فی الله” است؛ یعنی نسبت به همدیگر بخشش و بذل داشته باشیم. پایه سوم “التعاون علی طاعت الله” است؛ یعنی در راه طاعت الهی و حرکت به سمت آخرت به یکدیگر کمک کنیم و مانع رشد هم نشویم. پدر و مادر مانع فرزند نشوند، زن مانع شوهر نشود، شوهر مانع زن نشود. همه باید به هم کمک کنیم تا به سوی جاودانگی ارتقا یابیم، زیرا غایت نهایی ما خداوند و پیوستن به خانواده آسمانی‌مان است.»

استاد شجاعی با تأکید بر نتایج مثبت و منفی رفتارها گفت: «هر کس مانعی را از سر راه دیگری بردارد، موانع بسیاری از سر راه خودش برداشته می‌شود. و هر کس مانعی بر سر راه دیگری بگذارد، موانع زیادی بر سر راه خودش ایجاد می‌کند. هر کس حسادت کند و جلوی پیشرفت دیگری را بگیرد، حجاب‌ها و گره‌های زیادی در زندگی خودش ایجاد می‌شود. در مقابل، هر کس خیرخواه باشد و بدبینی و اذیت را کنار بگذارد، راه خودش باز می‌شود. شما هر اندازه به بندگان خدا کمک کنید، خداوند و فرشتگان به شما کمک خواهند کرد.»

وی پایه چهارم را “التناهی عن معاصی الله” عنوان کرد و توضیح داد: «یعنی باید یکدیگر را از گناه بازداریم. جامعه اسلامی باید طوری باشد که افراد، یکدیگر را از معصیت بازدارند. فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر باید در جامعه حاکم باشد. اگر مردی خواست معصیت کند، باید بداند در خانواده با مخالفت همسر و فرزندان روبه‌رو می‌شود. اگر زنی خواست معصیت کند، باید بداند شوهر و فرزندانش مقاومت می‌کنند. این نهی از منکر، اوج مراقبت و عشق به انسان‌هاست. ما نمی‌خواهیم کسی در آتش بسوزد، به جهنم برود یا از خانواده آسمانی‌اش دور بماند. این تناهی، یک وظیفه دوطرفه و متقابل است.»

این مدرس با اشاره به دیگر ارکان اخوت بیان کرد: «پایه‌های دیگر عبارتند از “التناصر فی الله” یعنی در راه خدا یکدیگر را یاری و نصرت کنیم، و “اخلاص المحبة” یعنی محبتمان را خالص کنیم. محبت باید بی‌طمع و خالصانه باشد، نه بر اساس نیاز. گاهی افراد به بودن در کنار هم نیاز پیدا می‌کنند و این باعث می‌شود به یکدیگر باج‌های گناه‌آلود بدهند یا از خطاها چشم‌پوشی کنند. این خوب نیست. دوست داشتن باید خالصانه و برای خدا باشد. اوج آن این است که فردی را برای خدا دوست داشته باشیم.»

جایگاه عشق و محبت در رابطه برادری دینی

استاد شجاعی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع عشق و محبت پرداخت و تصریح کرد: «در عشق‌ها و محبت‌ها قاعده‌ای وجود دارد. گاهی علاقه بین دو نفر، آلوده‌کننده و تاریک‌کننده و بدفرجام است. اما گاهی علاقه نورانیت می‌آورد. اگر عشق زمینی باشد اما با معیارهای آسمانی همراه شود، نورانیت می‌آورد. متأسفانه امروز شاهدیم که بسیاری از عشق‌ها در کشور ما ـ بین دختر و پسر یا زن و شوهر ـ به طلاق یا انزجار منجر می‌شود. درصد کمی از زناشویی‌ها به صورت یک عشق مستمر و مداوم تا آخرت دوام می‌آورد. برای اینکه عشق از دنیا شروع شود و تا قیامت و پس از آن ادامه یابد، باید قواعدی رعایت شود. باید چسب این رابطه را از حالت دنیایی و طبیعی خارج کنیم و یک پیوند جاودانه به آن بدهیم تا بتواند از صفحه مرگ عبور کند.»

وی افزود: «بخشی از لذت‌های بهشتی، همان رفاقت‌ها و مهمانی‌هایی است که افراد در دنیا با هم داشته‌اند. برای ماندگار شدن این دوستی‌ها، پیوند بین افراد باید از جنس آخرت و جاودانگی باشد. جالب اینجاست که هرچه این پیوند نورانی‌تر باشد، رفاقت شیرین‌تر و محکم‌تر می‌شود. در روایتی داریم که علامت دوستدار اهل بیت علیهم‌السلام این است که به همسرش علاقه‌مند می‌شود. عشق به اهل بیت، عشق‌های زمینی را نورانی‌تر، ماندگارتر و کم‌آفت‌تر می‌کند.»

محبت باید خالصانه باشد

استاد شجاعی در ادامه به موضوع “اخلاص المحبة” بازگشت و تأکید کرد: «محبت باید خالصانه باشد. هم باید سهم بخش طبیعی و زمینی را کم کرد و بخش آسمانی را افزود، و هم باید خدا را ناظر و شاهد رابطه خود دانست. باید ببینیم خدا دوست دارد چگونه با همسر، فرزندان، پدر و مادرمان رفتار کنیم. اگر کسی در خانه بداخلاقی می‌کند اما در حضور دیگران مؤدب است، باید بداند که مهم‌تر از پدر و مادر همسرش، خداوند ناظر اوست. انسان باید حیا کند. حتی وقتی کسی در خانه نیست، باید بداند چگونه رفتار کند. برخی وقتی پدر و مادر همسرشان از دنیا می‌روند، از بیکسی او سوءاستفاده می‌کنند. این بسیار بد است. باید دانست که خدا وکیل مدافع هر انسانی است.»

وی با بیان مثال‌هایی از حیا گفت: «امام صادق علیه‌السلام فرمودند: من حیا می‌کنم از اینکه غذایی بخورم و حیوانی به من نگاه کند و من به او غذا ندهم. اگر گربه‌ای با نگاه یا صدایش با ما ارتباط برقرار می‌کند، یعنی کاری با ما دارد. باید به او رسیدگی کنیم. دعای این حیوانات می‌تواند مشکلات انسان را برطرف کند. در مقابل، آزار آنان ممکن است عذاب به همراه آورد. پیامبر فرمودند زنی به خاطر گربه‌ای ممکن است به جهنم برود. نباید با حیوانات با خشونت رفتار کرد. انسان باید در همه رفتارهایش ـ از قضاوت و غیبت گرفته تا خبرچینی و اختلاف‌افکنی ـ حیا کند، زیرا خدا شاهد و ناظر است.»

برادران دینی بنده یکدیگرند

استاد شجاعی سپس به روایتی از امام علی علیه‌السلام اشاره و بیان کرد: «حضرت می‌فرمایند: “اگر کسی تو را به برادری گرفت… برای او همچون بنده‌ای باش”. یعنی واقعاً خدمتگزارش باش. “و تکبر و نخوت را یک‌سر از رابطه‌ات بزدای”. گاهی حتی زن و شوهرها به هم پز می‌دهند یا با هم رقابت می‌کنند. این غلط است. قاعده “هُوَ أَنْتَ” حکم می‌کند که ما با دیگران یکی هستیم. پز دادن و فخر فروشی چه معنایی دارد؟ باید همه امتیازهایی که باعث برتری‌جویی می‌شود را کنار گذاشت.»

وی با نقل خاطره‌ای از تواضع علامه طباطبایی قدس‌سره گفت: «ایشان چنان با تازه‌واردها رفتار می‌کرد که فرد فکر می‌کرد تنها دوست علامه است. در مقابل، برخی اساتید هستند که شاگردان قدیمی تحمل عضو جدید را ندارند. این زشت است. برعکس، برخی بزرگان را دیده‌ام که شاگردان مجتهدشان با طلبه‌های جوجه، با تواضع و ادب کامل رفتار می‌کنند. این روحیه نورانی و تربیت‌یافته است.»

این استاد حوزه در ادامه افزود: «امام باقر علیه‌السلام فرمودند: آن‌قدر صمیمی باشید که بتوانید دست در جیب هم بکنید و نیاز هم را برطرف کنید. کسی تحقیر نشود، برای کسی ناز نکنند، و نیاز عاطفی یکدیگر را برطرف کنند. متأسفانه امروز حتی بین زن و شوهرها در مهرورزی کلاس می‌گذارند! یا بین خواهر و برادرها، بزرگی و کوچکی مطرح می‌شود. اگر خواستگاری برای کوچک‌تر خانواده آمد، نباید به بهانه ازدواج نکردن بزرگ‌ترها، مانع شد. هیچ‌یک از شئونات ما نباید مزاحم دیگران شود. اگر کسی در ارتباطاتش “من” را دید ـ من استادم، من مهندسم ـ این بسیار خطرناک و جهنم‌ساز است. همین‌طور تحقیر خانواده همسر. باید مراقب بود.»

وی با اشاره به خاطره‌ای از مرحوم شهید رجایی گفت: «ایشان تعریف می‌کردند وقتی رئیس‌جمهور شده بودند، یکی از دوستان قدیمی آمد و ایشان را همان‌طور راحت بغل کرد. لحظه‌ای به ذهنم آمد که حواسش نیست من رئیس‌جمهورم؟ اما بلافاصله گفتم اشتباه می‌کنم و محکم‌تر بغلش کردم. این هوشیاری و مراقبت از نفس است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرمایند: من تا آخر عمر سلام کردن به کودکان را ترک نمی‌کنم. یا زنگ زدن بزرگ‌تر به کوچک‌تر برای احوال‌پرسی. این‌ها نشانه تواضع است.»

دو ویژگی “صدق الوفا” و “حسن الصفا” در رابطه برادران دینی

استاد شجاعی در پایان، دو ویژگی “صدق الوفا” و “حسن الصفا” را برشمرد و خاطرنشان کرد: «وفاداری باید صادقانه و دائم باشد، نه موقت و همراه نیت بد. مؤمنانی را سراغ دارم که پس از جدایی، هنوز به خانواده سابق خود کمک می‌کنند، یا کسانی که به عشق قدیمی خود ـ که به ازدواج دیگری درآمده ـ فقط به خاطر خدا کمک می‌رسانند. این صدق وفاست. همچنین، حسن صفا یعنی خوش‌صفایی و همراهی نیکو. امیرالمؤمنین علیه‌السلام با یک یهودی هم‌راه شد و تا جایی که راهشان جدا می‌شد، او را همراهی کرد، در حالی که مسیر خودش طرف دیگری بود. حق همسفری این است. اگر راننده تاکسی بتواند مسیر مسافر را حتی کمی جلوتر ببرد، این حسن صفاست. خداوند برای کارهای کوچک، پاداش‌های بزرگی می‌دهد، به خصوص اگر خدمت به سادات باشد.»

وی در خاتمه تأکید کرد: «اگر جامعه اسلامی این‌گونه باشد، دیگر کلاهبرداری، داروی تقلبی، ظلم و ستمی نخواهد بود. رابطه‌ها بر اساس صدق، وفا، صفا و محبت خالصانه استوار خواهد شد.»

انتشار محتوای این جلسات ادامه دارد.