به گزارش جهت پرس؛ هوش مصنوعی؛ فناوری آینده، بحران سیاست‌گذاری امروز

هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به زیربنای فناوری‌های قرن بیست‌و‌یکم است. از سلامت و آموزش تا امنیت و اقتصاد، این فناوری قدرت شکل‌دهی به آینده را در ابعاد مختلف زندگی فردی و حکمرانی ملی دارد. کشورهایی مانند چین و آمریکا نه‌تنها با سرمایه‌گذاری‌های سنگین، بلکه با طراحی نهادهای مقتدر و استراتژیک در حال تسلط بر این زیست‌بوم فناورانه هستند.

در ایران، هرچند گفتمان پیرامون هوش مصنوعی در سال‌های اخیر رشد یافته، اما ساختارهای نهادی همچنان عقب‌مانده‌اند. از نبود زیرساخت داده گرفته تا ضعف در تنظیم‌گری، همه حاکی از آن است که کشور هنوز فاقد سازوکارهای جدی و فراگیر برای پیشبرد این فناوری تحول‌آفرین است.

از امید به سازمان ملی تا عقب‌گرد به ساختار ستادی

در واپسین ماه‌های دولت سیزدهم، پیشنهاد تشکیل «سازمان ملی هوش مصنوعی» با استقبال جامعه علمی و نخبگان مواجه شد. این سازمان قرار بود با هدف ایجاد حکمرانی تخصصی، متمرکز و فراوزارتی، مأموریت طراحی، راهبری و اجرای سیاست‌های کلان هوش مصنوعی را بر عهده گیرد. نخبگان و فعالان این عرصه، شکل‌گیری چنین نهادی را گامی بلند در راستای ایجاد نظم و هماهنگی در سیاست‌گذاری، تخصیص منابع و توسعه فناوری می‌دانستند.

اما با آغاز دولت چهاردهم، این روند متوقف و سازمان مذکور از دستورکار خارج شد. معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری اعلام کرد به‌جای سازمان، ستادی جدید با عنوان «ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی» تشکیل شده است؛ ساختاری محدود، غیرمستقل و با توان عملیاتی ضعیف‌تر که نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای پیچیده و چندوجهی این حوزه باشد.

ستاد فعلی؛ ناکارآمدی ساختاری در مواجهه با مأموریتی ملی

کارشناسان معتقدند ساختار ستادیِ فعلی، به دلایل متعددی نمی‌تواند مأموریت راهبری هوش مصنوعی کشور را محقق کند. از جمله این دلایل می‌توان به وابستگی اداری به یک معاونت، نبود اختیار بودجه‌ای، محدودیت در جذب نخبگان، نداشتن اختیار در سیاست‌گذاری بین‌وزارتی و فقدان قدرت تنظیم‌گری اشاره کرد. در شرایطی که حتی برای فناوری نانو – که دامنه‌اش محدودتر است – ساختارهای ستادی پاسخ‌گو بودند، در مورد هوش مصنوعی که گستره‌ای بسیار وسیع‌تر دارد، چنین ساختاری از پیش شکست‌خورده تلقی می‌شود.

الگوهای جهانی؛ هر کشور قدرتمند، یک نهاد قدرتمند

بررسی تجربه‌های جهانی به‌روشنی نشان می‌دهد که بدون تشکیل نهادهای مقتدر و مأموریت‌محور، نمی‌توان در عرصه هوش مصنوعی حرفی برای گفتن داشت. در آمریکا، «دفتر ملی ابتکارات هوش مصنوعی» مستقیماً زیرنظر رئیس‌جمهور اداره می‌شود و هماهنگی بین آژانس‌های فدرال را بر عهده دارد. در فرانسه، «اداره کل هوش مصنوعی» ذیل نخست‌وزیری فعالیت دارد. چین، کره، سنگاپور، انگلستان و حتی کشورهای منطقه همچون عربستان و امارات نیز ساختارهای مستقلی برای سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری در این حوزه ایجاد کرده‌اند.

نقطه اشتراک این الگوها، استقلال ساختاری، اختیارات وسیع، مأموریت راهبردی و برخورداری از بودجه‌های قابل‌توجه است. این نهادها مسئول برنامه‌ریزی بلندمدت، هدایت کلان، تدوین قوانین و استانداردها، حمایت از بازیگران خصوصی و پیوند با نهادهای دانشگاهی هستند. چیزی که در ساختار ستادی فعلی ایران به‌کلی مفقود است.

چه باید کرد؟ ضرورت فوری برای احیای سازمان ملی هوش مصنوعی

ایران با وجود برخورداری از مزیت‌های بالقوه چون سرمایه انسانی توانمند، ذخایر بزرگ داده‌ای، زیرساخت دانشگاهی گسترده و موقعیت راهبردی، تنها در صورت داشتن یک نهاد مقتدر، هوشمند و مستقل می‌تواند این ظرفیت‌ها را به قدرت تبدیل کند. تشکیل «سازمان ملی هوش مصنوعی» نه‌تنها یک نیاز ساختاری، بلکه ضرورتی راهبردی برای آینده حکمرانی فناورانه کشور است.

این سازمان باید با اختیارات فرابخشی، منابع مستقل، دسترسی به زیرساخت‌های داده‌ای، اختیار تنظیم‌گری و نقش‌آفرینی در نظام بودجه‌ریزی عمومی، بتواند بین وزارتخانه‌ها، نهادهای امنیتی، مراکز علمی و شرکت‌های فناور پیوند برقرار کند. بدون چنین ساختاری، امکان رقابت جدی با قدرت‌های جهانی در این حوزه وجود نخواهد داشت.

در غیاب ساختار مقتدر، آینده فناورانه ایران تهدید می‌شود

اگر سیاست‌گذار ایرانی نتواند به‌سرعت در مسیر تأسیس یک سازمان ملی برای حکمرانی هوش مصنوعی گام بردارد، شکاف فناورانه کشور در سال‌های آینده به یک بحران تبدیل خواهد شد. هوش مصنوعی تنها یک فناوری نیست؛ یک سکو، یک بستر تمدنی، و یک منبع تولید قدرت ملی است. آینده ایران در گروی تصمیم امروز برای ساخت نهادی است که بتواند سکان این مسیر را در دست گیرد.